Een Hongaars Romakind dat de universiteit haalt, is een zeldzaamheid. Sterker, zelfs een een middelbareschooldiploma is al bijzonder. Discriminatie zit diep in het systeem, zeggen de studenten die het wel haalden. Zij gaan de strijd aan.

Stefan Grinvalsky werd op zijn zesde naar een basisschool voor verstandelijk gehandicapten gestuurd. Niet omdat mij psychisch iets mankeerde, maar omdat ik Rom was, zegt hij. In ons dorp was het gebruikelijk dat Romakinderen naar zon school gingen.

Zijn moeder was het er niet mee eens en liet Stefans intelligentie door de huisarts onderzoeken. Hij bleek bovengemiddeld slim. Met de testuitslag heeft ze de schooldirecteur ervan kunnen overtuigen dat ik op een gewone basisschool thuishoorde.

Stefan Grinvalsky (29) komt net als Barbara Tontó (27) en Anasztázia Nagy (24) uit een kansarm milieu. Ze behoren tot de Roma, een gediscrimineerde minderheid in Europa. De ontwikkelingskansen van hun ouders waren beperkt: met alleen een basisschooldiploma op zak, doen ze ongeschoold werk. In tegenstelling tot veel leeftijdgenoten, hebben zij het alle drie tot de universiteit geschopt. Toegelaten tot het prestigieuze Roma access program aan de Centraal Europese Universiteit in Boedapest, behoren ze tot de kleine intellectuele Roma-elite.

Minder dan een op de honderd Roma in Hongarije belandt in het hoger onderwijs. Onder Hongaren ligt dat aantal rond de veertig. Roma gaan wel naar de basisschool. Het verval wordt daarna zichtbaar: slechts een op de twee kinderen volgt middelbaar onderwijs, blijkt uit jaarcijfers van de Verenigde Naties. Het aantal afhakers ligt hoog. Hoewel Hongaren het in de loop der jaren beter zijn gaan doen op school, blijft verbetering onder Roma uit. In de schoolcarriëre moet ook de groep die het wel goed doet veel hobbels nemen.

De moeilijkheden op school zijn niet te wijten aan een gebrekkig verstand. Barbara, Stefan en Anasztázia blonken allemaal al jong uit. Desondanks was altijd voelbaar dat ze Roma waren: leraren, medescholieren en het schoolsysteem discrimineerden, zeggen ze. Als kind moest ik mijn achtergrond verbergen, vertelt Tontó. Ik kon niet vertellen dat ik zigeunermuziek mooi vond en ik kon niet in traditionele kleren op school komen. Dat werd afgestraft. Niet dat ze niet als Roma herkend werd. Kinderen wilden soms niet naast me zitten. Ze zeiden dat ik stonk naar zigeuner.

Het huiswerk van Anasztázia Nagy werd altijd extra nagekeken. De Hongaarse docente kon zich niet voorstellen dat een zigeuner echt huiswerk maakte, zegt ze. Nagy versleet vier scholen, omdat haar familie nog al eens verhuisde. Ze zat daardoor zowel in klassen met veel Roma, als op scholen met voornamelijk Hongaren. Op een school uit de laatste categorie waren de leerlingen verdeeld in twee rijen: een goede en een slechte. Mijn cijfers waren heel goed, ik behoorde tot de besten van de klas, zegt Nagy. Toch moest ik altijd aan de slechte kant zitten.

Barbara Tonté deelt die ervaring. Over Roma bestaat het hardnekkige vooroordeel dat ze dom zijn, zegt ze. Ik heb me altijd dubbel moeten bewijzen. Ik leerde hard, mijn cijfers waren uitstekend. Maar op het rapport telde gedrag ook mee. Om onverklaarbare redenen kreeg ik van de juf altijd een onvoldoende. Een keer ben ik daar op blijven zitten.

De ontwikkelingskansen van Barbaras ouders waren in het communistische Hongarije van de jaren '70 niet zo rooskleurig. Armoede dwong hen om al jong te gaan werken. Haar moeder is schoonheidsspecialiste en haar vader muzikant. Het zijn de slimste mensen die ik ken. Hun boekenkast staat vol wereldliteratuur, zegt ze.

Haar ouders drongen erop aan dat Barbara foutloos Hongaars sprak. Mijn ouders hebben me extreem gestimuleerd in mijn schoolcarrière. Ze wilden voor mijn zusje en mij per se een andere toekomst. Om dat te bereiken, zorgden wij dat ik de anderen altijd een stapje voor waren.

Vriendjes en vriendinnetjes die niet zulke betrokken ouders hadden, zag ze sneuvelen. Het is te gek dat er zoveel vanuit de ouders moet komen als je tot de Roma behoort. Op school zou je voldoende moeten leren om naar de middelbare school te kunnen.

Veel Roma hebben niet meer dan lagere school. Ouders, noch onderwijzers geloven in een schoolcarriëre voor Romakinderen.

BlockQuote Author

 

Het is een veelgehoorde klacht. Gábor Sárkózi werkt op het Hongaarse ministerie van onderwijs en ontwikkelt een programma dat de scholingskansen van minderheden als de Roma moet verbeteren. Dat Roma het niet goed doen in het onderwijs, wordt vooral veroorzaakt door het schoolsysteem, zegt hij.

Nog steeds wordt een vijfde van de Roma automatisch naar een school voor verstandelijk gehandicapten gestuurd, zoals bij Stefan gebeurde. Een derde komt terecht op 'zwarte' scholen, met een Romameerderheid, blijkt uit statistieken van de overheid. De kwaliteit van het onderwijs laat er te wensen over.

Scholen krijgen van de overheid een vast bedrag per kind, ongeacht hun achtergrond, legt Sárkózi uit. Roma worden vaak geweerd op kleuterscholen en beginnen daardoor met een achterstand op de basisschool. Het taalvermogen en de sociale vaardigheden van deze kinderen zijn minder en daarom kosten ze meer tijd en geld. Daar hebben scholen geen trek in. Achterstandsleerlingen komen zo alsnog bij elkaar op school. De negatieve gevolgen daarvan, behoeven geen uitleg.

Voor docenten, die overal hetzelfde loon krijgen, zijn deze scholen onaantrekkelijk. Op een Romaschool moeten ze veel harder werken voor hetzelfde geld. Zulke scholen trekken daardoor minder gekwalificeerd personeel.

Ook de Roma die op een school met een Hongaarse meerderheid komen, hebben het moeilijk. Sárkózi: Ze worden te laag ingeschat en niet uitgedaagd. Er bestaat daardoor een soort schijnklassen, met alleen achterstandskinderen.

Die kinderen zitten officieel dus wel op school, maar ze leren niks.